Evrópuvefurinn: Hvað er átt við með heimskautalandbúnaði í umræðunni um ESB?

Hlusta

Orðin heimskautalandbúnaður eða norðurslóðalandbúnaður vísa til þeirrar sérlausnar sem Finnland og Svíþjóð sömdu um í viðræðum sínum við ESB árið 1994. Sérlausnin felst í því að Finnum og Svíum er heimilt að veita sérstaka styrki vegna landbúnaðar á norðurslóðum, það er norðan við 62. breiddargráðu, sem nemur 35% umfram það sem öðrum aðildarríkjum er heimilt. Markmiðið er að tryggja áframhaldandi landbúnaðarframleiðslu á norðlægum svæðum. Styrkveitingar eru meðal annars háðar því skilyrði að þær mega ekki leiða til aukinnar framleiðslu. Þær eru alfarið fjármagnaðar af viðkomandi ríki og byggjast á sérstakri grein í aðildarsamningi þess við ESB.

Í aðildarsamningi Finnlands er einnig ákvæði um að styrkja megi svæði sem eiga í alvarlegum erfiðleikum með aðlögun að hinni sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB. Finnar nýttu sér það ákvæði til að semja við ESB um tímabundinn sérstuðning fyrir Suður-Finnland.

Í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar Alþingis um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu, frá því í maí 2026, telur meirihlutinn mikilvægt að búa svo um hnútana, ef til aðildar Íslands að ESB kæmi, að áfram yrði tryggt að hér yrði hægt að stunda öflugan landbúnað í þágu fæðuöryggis, matvælaöryggis og byggðasjónarmiða. Þar yrði lykilatriði að stuðningur yrði nægjanlegur til að vega upp á móti erfiðum framleiðsluaðstæðum, samanborið við frjósamari svæði ESB á suðlægari breiddargráðum. Aukinn sveigjanleiki við útfærslu landbúnaðarstuðnings innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB myndi að óbreyttu ekki einn og sér nægja til að mæta markmiðum á þessu sviði. Til viðbótar þyrftu að koma sérstakar heimildir til að styðja við heimskautalandbúnað á Íslandi vegna erfiðra framleiðsluskilyrða. Í því sambandi mætti meðal annars horfa til sérlausna Finna og Svía til að styðja sérstaklega við landbúnað á norðlægum slóðum.

Orðin heimskautalandbúnaður eða norðurslóðalandbúnaður vísa til þeirrar sérlausnar sem Finnland og Svíþjóð sömdu um í viðræðum sínum við ESB árið 1994. Sérlausnin felst í því að Finnum og Svíum er heimilt að veita sérstaka styrki vegna landbúnaðar á norðurslóðum, það er norðan við 62. breiddargráðu, sem nemur 35% umfram það sem öðrum aðildarríkjum er heimilt.

Þess má geta að Evrópusambandið hefur einnig hannað sérstakt styrkjakerfi fyrir harðbýl svæði (e. less favored areas, LFA) þar sem erfitt er að stunda landbúnað vegna náttúrufars, það er á hrjóstrugum og ófrjósömum svæðum. Með því er reynt að tryggja að landbúnaður á harðbýlum svæðum geti staðið af sér samkeppni við frjósamari svæði Evrópu. ESB og viðkomandi ríki standa sameiginlega undir styrkjunum og heyra þeir undir aðra stoð hinnar Sameiginlegu landbúnaðarstefnu sambandsins (e. Common Agricultural Policy, CAP).

Finnland og Svíþjóð sömdu sérstaklega um stuðning af þessu tagi við harðbýl svæði, til viðbótar við hitt sem hér var nefnt, en allt landsvæði Finnlands er skilgreint sem harðbýlt. Ekki fá þó öll bóndabýli á harðbýlum svæðum styrki úr sjóðum ESB. Um 59% af því landbúnaðarsvæði sem er í notkun innan ESB er skilgreint sem harðbýlt svæði. Á tímabilinu 2023–2027 eru fyrirhuguð útgjöld til þessara svæða 18,7 milljarðar evra, sem nær til 47 milljóna hektara, og nemur 17% af heildarstuðningi ESB við dreifbýlisþróun og 6% af heildarstuðningi innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB. Styrkþegar eru skyldugir til að stunda landbúnað á bóndabýli sínu í að minnsta kosti fimm ár frá fyrstu greiðslu úr sjóðunum, og auk þess verður svæðið sem notað er undir landbúnaðinn að vera af ákveðinni lágmarksstærð. Loks setja aðildarríki ESB ýmis önnur skilyrði til viðbótar. Styrkirnir eru greiddir út einu sinni á ári og miðast við fjölda hektara ræktaðs lands.

Í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar Alþingis frá því í maí 2026 er ekki vísað beint til þessa styrkjakerfis ESB fyrir harðbýl svæði. Hins vegar er fjallað um tækifæri sem gætu falist í stuðningskerfi ESB fyrir dreifbýlisþróun þar sem það gæti rennt styrkari stoðum undir búsetu og skapað aukinn sveigjanleika fyrir bændur um framleiðslu, mætt kostnaði við innleiðingu reglna og fjárfestingar og jafnframt rennt styrkari stoðum undir aðra starfsemi til lífsviðurværis.

Í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar um aðildarviðræður við ESB árið 2009 var það metið svo að allt Ísland gæti fallið undir skilgreininguna harðbýlt svæði í samningum við ESB, eins og Finnland. Samkvæmt því mati mundi Ísland eiga möguleika á styrkjum úr sjóðum Evrópusambandsins fyrir harðbýl svæði.

Heimildir og mynd:

1183/157 nál. með brtt.: þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu - Alþingi. (Sótt 19.05.2026).
CAP support crucial to maintain farming in areas with natural constraints, shows latest study - Agriculture and rural development. (Sótt 19.05.2026).
Skýrsla Evrópunefndar forsætisráðuneytisins. (Sótt 19.05.2026).
Vefur framkvæmdastjórnar ESB, stjórnarsvið fyrir landbúnaðar- og dreifbýlisstefnu. (Sótt 19.05.2026).
Álit utanríkismálanefndar Alþingis vegna aðildarumsóknar að Evrópusambandinu. (Sótt 19.05.2026).
Aðildarsáttmáli Finnlands, Svíþjóðar, Noregs (var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu) og Austurríkis frá árinu 1994. (Sótt 19.05.2026).
Skýrsla um styrki til norðurslóðalandbúnaðar í Norður-Finnlandi og Svíþjóð, á vegum Swedish Institute for Food and Agricultural Economics og Agrifood Research Finland. (Sótt 19.05.2026).
Íslenskur landbúnaður í alþjóðlegu umhverfi - Skýrsla vinnuhóps á vegum utanríkisráðherra. (Sótt 19.05.2026).
File:Near Nikkaluokta in Northern Sweden.jpg - Wikimedia Commons. (Sótt 11.03.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.

Hvað er átt við með heimskautalandbúnaði í umræðunni um ESB?

Höfundur

Útgáfudagur

Síðast uppfært

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hvað felst í landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, CAP?

Er endurskoðun landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins sem samið var um 1992 enn ólokið?